یکی از محورهایی که در آیات متعددی از قرآن کریم مورد تأکید واقع شده، زنده نگهداشتن یاد و خاطرۀ مردان الهی و شخصیتهای فرزانه و برجستۀ تاریخ، و سرگذشت عبرت آموز آنان است.
در سورۀ مریم، خداوند میفرماید: «در این کتاب از ابراهیم نیز یاد کن،
در آیۀ دیگری میفرماید: «در این کتاب از ادریس نیز یاد کن، او بسیار راستگو و پیامبر (بزرگی) بود و ما او را به مقام والایی رساندیم».[۲] و در پی آن به پیامبرانی اشاره میکند که مشمول نعمتهای خدا قرار گرفتند.
در سورۀ دیگری میفرماید: «به خاطر آور بندۀ ما ایوب را، هنگامی که پروردگارش را خواند (و گفت: پروردگارا) شیطان مرا به رنج و عذاب افکنده است (به او گفتیم) پای خود را بر زمین بکوب، این چشمۀ آبی خنک برای شستوشو و نوشیدن است و خانوادهاش را به او بخشیدیم و همانند آنرا به آنان افزودیم تا رحمتی از سوی ما باشد و تذکری برای اندیشمندان».[۳]
روشن است که در این آیات و آیاتی نظیر اینها، به جنبههای شخصی و خانوادگی و کارهای معمولی در زندگی این بزرگان توجه نشده است، بلکه از صلاحیتها و فضیلتهای اخلاقی و برنامههای سازندۀ آنان سخن به میان آمده است، و این موضوع نمایانگر آن است که یاد و خاطرۀ شخصیتهای برجسته و بزگزیدۀ تاریخ بشر باید زنده بماند و صفات و حالات پسندیدۀ آنان مورد توجه باشد؛ از این رو، میبینیم که امامان معصوم(ع) در زنده نگهداشتن یاد و نام شهیدان کربلا، به ویژه سید و سالار شهیدان حضرت امام حسین(ع)، از شیوههای گوناگونی بهره میگرفتند.
الف) برپایی مجالس سوگواری: یکی از شیوههایی که امامان(ع) برای زنده نگهداشتن نهضت حسینی به کار گرفتهاند، برپایی مجالس سوگواری، گریستن و گریاندن برای مصیبتهای جانسوز کربلا و یادآوری آن حادثه در زمانهای مناسب است.
امام سجاد(ع) در طول دوران امامتش پیوسته سوگوار قصۀ عاشورا بود، در این مصیبت آنقدر گریست که از «بکائین» (بسیار گریه کنندگان) به شمار آمد و لقب گرفت.[۴]
امام صادق (ع) به داوود رقی فرمود: من هرگز آب سرد ننوشیدم جز اینکه به یاد امام حسین(ع) افتادم.[۶]
از حضرت امام رضا (ع) روایت شده است: وقتی ماه محرم می شد، کسی پدرم (امام کاظم) را خندان نمیدید و اندوه و حزن بر وی غالب میشد تا روز دهم، و چون روز عاشورا فرا میرسید، آن روز، روز مصیبت و حزن و گریۀ او بود و میفرمود: امروز، روزی است که حسین(ع) شهید شده است.[۷]
تشویق شاعران به مرثیه سرایی؛ شاعرانی که مصیبتهای کربلا را به شعر درآورده و در مجالس و محافل میخواندند، همواره مورد لطف و عنایت ویژۀ امامان معصوم(ع) قرار میگرفتند، افرادی چون کمیت اسدی، دعبل خزاعی، سید حمیری و … .
امام صادق (ع) فرمود: هر کس میخواهد در روز قیامت بر سر سفرههای نور بنشیند به زیارت امام حسین(ع) برود.[۹]
ماه محرم کتابی است بسیار گرانبها، روز و شبهایش، ساعتها و لحظههایش، صفحاتی است از درس معرفت الله و انسانیت و شرافت و عزت و آزادگی، آری، هم چگونه زیستن را به انسان میآموزد و هم چگونه مردن را. حسین(ع)، این گنجینه پر بها با گفتن «هیهات منا الذله» به همۀ نسلها و عصرها و به همه زمانها و زمینها، پیام داد که هان، ای فرزندان آدم و ای حق طلبان و عدالت خواهان جهان! به پاخیزید و در برابر حکومتهای شیطانی و زورگویان و ستمگران سر تسلیم فرود نیاوردید… .
هر ملتی برای بقا و موفقیت خویش نیاز به عامل وحدت و اجتماع دارد، بدون شک مهمترین عامل وحدت در میان پیروان اهل بیت پیامبر(ص) که با کمترین زحمت و هزینه، میتواند تودههای میلیونی را گرد یک محور قرار دهد. همین مراسم عزاداری بر سالار شهیدان و یاران با وفای او است. این عامل میتواند رهایی بخش انسانها از چنگ استبداد و استعمار باشد. در طول تاریخ جریان سوگواریی بر شهیدان کربلا، زمینه ساز قیامها و انقلابهای کوچک و بزرگ بوده است؛ مانند قیام توابین که با یزیدیان جنگیدند، و قیام مختار که اکثر خون آشامان کربلا را به سزای اعمالشان رساند و شکست سختی بر سپاه نیرومند اموی وارد ساخت و … . به طور کلی به گفتۀ برخی از صاحب نظران، بیشتر انقلابهای دنیا از توجه به قیام حماسه سازان کربلا نشأت گرفته است که یک نمونۀ آشکار آن، آزادسازی شبه قاره هند، از دست استعمار انگلیس بود. گاندی رهبر این انقلاب میگوید: من برای ملت هند چیز تازهای نیاوردم، فقط نتیجهای که از مطالعات و تحقیقاتم درباره تاریخ زندگی قهرمان کربلا به دست آورده بودم، ارمغان ملت هند نمودم، اگر بخواهیم ملت هند را نجات دهیم واجب است همان راهی را بپیماییم که حسین بن علی(ع) پیمود.[۱۱]
نمونۀ دیگر آن، نقش عظیم حادثه کربلا و عاشورا، در به وجود آمدن انقلاب شکوهمند اسلامی به رهبری امام خمینی(ره) است که دنیا را به لرزه افکند.
[۱] مریم، ۴۱.
[۲] مریم، ۵۶ و ۵۷.
[۳] ص، ۴۱-۴۳.
[۴] وسائل الشیعه، ج ۲، ص ۹۲۲.
[۵] وسائل الشیعه، ج ۱۰، ص ۳۹۸.
[۶] امالی صدوق، ص ۱۴۲.
[۷] مفاتیح الجنان، شیخ عباس قمی، بخش مربوط به اعمال ماه محرم.
[۸] بحارالانوار، ج ۲۴، ص ۲۸۴.
[۹] «من سره ان یکون علی موائد النور یوم القیامه، فلیکن من زوار الحسین بن علی علیهما السلام»، کامل الزیارات، ص ۱۳۵.
[۱۰] سید بن طاوس، اللهوف، ص ۱۱، جهان، تهران، ۱۳۴۸ش.
[۱۱] نگاهی به زندگی امام حسین (ع)، محمد محمدی اشتهاردی، ص ۱۰۹.
بازدیدها: ۴۴

